Rzeczpospolita - 5 Września 2000

Żeby fuzja wypaliła

WIESŁAW ROZMYSŁOWICZ

prawo a 8-1

RYS. JACEK FRANKOWSKI

Analiza przepisów dotyczących daty łączenia i wyceny przejmowanego majątku ujawnia złożoność instytucji fuzji i niejednoznaczność obowiązujących regulacji prawnych.

Fuzja - łączenie firm przez przejęcie lub przez tworzenie nowego podmiotu, obok nabywania zorganizowanych przedsiębiorstw lub ich części jest najbardziej powszechną formą rozwoju działalności gospodarczej.

Kodeks handlowy poświęca fuzjom rozdział VIII działu XI przeznaczony dla spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i rozdział VII działu XII dla spółek akcyjnych. Regulacje adresowane do obu rodzajów spółek są zbieżne, lecz dla uproszczenia rozważania o fuzji będą prowadzone na przykładzie przejęć w spółkach z o.o.

Fuzja przez przejęcie (art. 283 pkt 1 i odpowiednio dalsze przepisy k.h.) jest przeniesieniem aktywów i pasywów spółki przejmowanej do spółki przejmującej w zamian za udziały dla wspólników tej pierwszej. Istotą przejęcia jest również zapewnienie firmie przejmującej możliwości zachowania praw majątkowych spółki przejmowanej - sukcesja uniwersalna. Przepis art. 285 § 3 k.h. przewiduje bowiem, iż "z chwilą wykreślenia [z rejestru handlowego] spółki przejętej spółka przejmująca wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki spółki przejętej".

Oznacza to m.in., iż przejęcie majątku trwałego uprawnia spółkę przejmującą do zaliczania w koszty podatkowe odpisów amortyzacyjnych od tego majątku.

Przejęcie spółki, która generowała straty, mimo sukcesji uniwersalnej nie uprawnia podmiotu przejmującego do podatkowego pokrywania strat - rozliczania ich w ciągu pięciu lat z dochodem podlegającym opodatkowaniu. Nie uwalnia to jednak od konieczności pokrycia strat zgodnie z przepisami k.h.

Kolizja dat

Aby fuzja była skuteczna, zgodnie z przepisami art. 284 k.h., muszą zapaść odpowiednie uchwały: o wniesieniu do spółki przejmującej całego majątku spółki przejmowanej oraz podwyższeniu odpowiednio kapitału zakładowego.

Z treści stosownych uchwał zgromadzenia wspólników powinno wynikać przede wszystkim, że połączenie (przejęcie) ma się dokonać na podstawie bilansów sporządzonych na odpowiedni dzień oraz że dotychczasowi wspólnicy spółki przejmowanej nabywają - co również jest istotne - z określonym dniem prawo do udziału w zyskach spółki przejmującej.

Sąd rejestrowy, zasłaniając się przepisami szczególnymi o rejestrze (zapewne chodzi o rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 1 lipca 1934 r. o rejestrze handlowym wydane w porozumieniu z ministrem przemysłu i handlu, a nadto co do § 5, 8, 55, 62, 65-69 i 77 w porozumieniu z ministrem skarbu, a co do § 60 i 64 w porozumieniu z ministrem komunikacji oraz poczt i telegrafów - Dz. U. nr 59, poz. 511 z późn zm.), nie zawsze przyjmuje i wskazuje daty połączenia spółek wynikające z uchwał ich organów, lecz podaje jedynie daty uchwał zgromadzenia wspólników oraz datę postanowień sądu o dokonaniu odpowiednich wpisów o połączeniu i wykreśleniu z rejestru. Sąd zatem nie potwierdza zakładanego przez wspólników momentu połączenia spółek.

Zgodnie z przepisami k.h. spółka przejmująca wchodzi we wszystkie prawa i obowiązki spółki przejętej z chwilą wykreślenia jej z rejestru. Wykreślenie zaś zostanie fizycznie dokonane na podstawie specjalnie wydanego przez sąd zarządzenia, po uprawomocnieniu się postanowienia o wykreśleniu.

Tak więc to nie data postanowienia sądu o wykreśleniu czy wskazywana w postanowieniu data uchwał przesądza o momencie połączenia spółek, lecz data fizycznego wykreślenia z rejestru spółki przejmowanej.

Widoczna tu więc jest niewątpliwie kolizja dat łączenia spółek.

Kolizji by nie było, gdyby sąd wykreślił z rejestru spółkę przejmowaną z datą oczekiwaną przez obie spółki - datą bilansów na dzień ich połączenia.

Być może zatem właściwe byłoby tu wykorzystywanie - przez analogię - przepisu § 42 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 1 lipca 1934 r. o rejestrze handlowym, który przewiduje, że "w razie nabycia przedsiębiorstwa kupca rejestrowego wpisanego w jednym dziale przez kupca wpisanego lub podlegającego wpisaniu do innego działu należy wykreślić wpisy dotyczące zbytego przedsiębiorstwa w dotychczasowem miejscu i wciągnąć je na nowo we właściwym dziale. Przeniesienie to należy zaznaczyć w rubryce uwag przy dawnym i przy nowym wpisie".

Uzasadnieniem tej tezy jest istota sukcesji uniwersalnej: nie chodzi przecież o likwidację, lecz przejęcie - kontynuację działalności w ramach innego organizmu.

Rozstrzygając o dacie ujęcia aktywów i pasywów spółki przejmowanej w księgach spółki przejmującej, należy wziąć pod uwagę nie tylko przepisy k.h., ale także przepisy prawa bilansowego oraz prawa podatkowego.

Zgodnie z treścią art. 12 ustawy o rachunkowości księgi rachunkowe otwiera się m.in. na dzień połączenia lub podziału jednostek powodującego powstanie nowej jednostki.

Przy przejęciu nie powstaje nowy podmiot. Spółka przejmująca nie jest więc zobligowana zamykać, a następnie otwierać swoich ksiąg na dzień przejęcia aktywów i pasywów spółki przejmowanej.

Połączenie spółek ze wskazaniem spółki przejmującej i przejmowanej - wobec braku nowo powstającego podmiotu - jest traktowane jak wniesienie zorganizowanego przedsiębiorstwa w zamian za udziały. Z punktu widzenia rachunkowości doszłoby zatem tylko do ewidencji w księgach spółki przejmującej aktywów i pasywów spółki przejmowanej. Stosując takie rozwiązanie, można uniknąć kolizji dat.

A może odrębne konta

Problem daty ewidencji rachunkowej połączenia stanie się równie, jeśli nie bardziej, znaczący przy analizie skutków prawnopodatkowych terminów przyjętych do rozpoczęcia amortyzacji oddanych do użytku środków trwałych. Tu status formalnoprawny majątku trwałego będzie miał decydujące znaczenie dla prawa zaliczenia kwot odpisów do kosztów uzyskania przychodów bądź kosztów nie stanowiących kosztów uzyskania przychodów.

Dla ustalenia takiego statusu majątku przejmowanego należy powrócić do źródła - treści art. 285 § 3 k.h., który brzmi: "Z chwilą wykreślenia spółki przejętej spółka przejmująca wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki spółki przejętej". Niewątpliwie ustawodawca zakresem słowa "prawa" objął również prawo do dysponowania majątkiem, a więc czerpania z niego pożytków i dokonywania odpisów amortyzacyjnych.

Tak więc i z podatkowego punktu widzenia za datę właściwą dla ostatecznego dokonania się połączenia firm należałoby uznać datę fizycznego wykreślenia z rejestru spółki przejmowanej.

Wśród interpretatorów prawa gospodarczego istnieje pogląd, którego trudno nie podzielać, że to wskazana w uchwałach zgromadzenia wspólników data, jako że jest odzwierciedleniem woli momentu połączenia, może być podstawą do wprowadzenia przejętych składników aktywów i pasywów do ksiąg rachunkowych.

Przy odmiennej jednak dacie wykreślenia, aby uczynić zadość wymaganiom przepisów k.h. oraz prawa podatkowego, ewidencja poszczególnych składników zobowiązań i majątku powinna być w moim przekonaniu dokonana na wyodrębnionych kontach, bez prawa amortyzacji bilansowej i podatkowej. Przejmowane aktywa powinny pozostać w księgach z takim statusem do dnia wykreślenia spółki przejmowanej z rejestru, a tym samym wstąpienia w jej prawa i obowiązki przez spółkę przejmującą. Konstrukcja taka wynika z przepisów k.h., gdzie dla zabezpieczenia interesów wierzycieli łączonych spółek ustawodawca wprowadza wymóg oddzielnego zarządzania przez przejmującą spółkę przejętym majątkiem, aż do chwili zabezpieczenia wierzycieli, których wierzytelności powstały przed połączeniem.

Dzięki tym obowiązkom wynikającym z przepisów art. 287 k.h. możliwe jest zaspokojenie wierzycieli z majątku pierwotnej dłużniczki (art. 288 k.h.), nawet gdy za moment łączenia spółek zostanie przyjęta data wadliwa. Dotyczy to jednak tych posiadaczy praw do wierzytelności, którzy zażądali na piśmie zapłaty przed upływem sześciu miesięcy od daty ostatniego ogłoszenia o zamiarze połączenia majątków spółek.

To szczególne zabezpieczenie interesów wierzycieli jest kolejnym, chyba najbardziej istotnym argumentem przemawiającym za tym, aby sądy uwzględniały w swoich decyzjach o wykreśleniach z rejestrów spółek przejmowanych daty fuzji wskazywane w uchwałach zgromadzeń wspólników.

Zasady włączania majątków i zobowiązań

Drugim istotnym problemem spółek przejmujących jest zasada wyceny przejmowanego majątku. Począwszy od stycznia 2000 r. obowiązuje nowa regulacja wyceny majątków nabywanych przez podmioty gospodarcze, wnoszonych w formie aportów lub przejmowanych w ramach łączenia.

Sposób ustalania wartości początkowej składników majątku, w szczególności środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych jednostki nabytej, przejętej do odpłatnego korzystania lub wniesionej w postaci wkładu niepieniężnego jako zorganizowane przedsiębiorstwo, określa art. 16g ust. 10 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (updp).

Ale "w razie przekształcenia formy prawnej, a także połączenia (...) przedsiębiorców dokonywanych na podstawie odrębnych przepisów, z których wynika, że przedsiębiorca powstały z (...) połączenia wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki przedsiębiorcy (...) połączonego (...), wartość początkową środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych ustala się w wysokości wartości początkowej określonej w ewidencji [rachunkowej] środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, (...) przedsiębiorcy połączonego (...)" - przesądza art. 16g ust. 9 updp.

Z analizy gramatycznej podanych przepisów wynika, że ustawodawca odmiennie traktuje wnoszenie do spółki zorganizowanego przedsiębiorstwa i włączanie aktywów i pasywów innego samodzielnego podmiotu gospodarczego z zastosowaniem sukcesji uniwersalnej na podstawie odrębnych przepisów - tu rozdziału VIII k.h.

Niepokoić może tylko sformułowanie "przedsiębiorca powstały" z połączonych spółek. Z fragmentu: "połączenia (...) przedsiębiorców, dokonywanych na podstawie odrębnych przepisów", można jednoznacznie wnioskować, że chodzi tu również o fuzje przeprowadzane na podstawie omawianych już przepisów k.h.

Tu zaś rozróżnia się połączenia z efektem powstania nowego podmiotu oraz połączenia przez przejęcia spółki przejmowanej przez przejmującą - a więc bez nowego podmiotu. Nie sposób jednak nie zakładać, że ustawodawca miał na myśli oba efekty fuzji.

Zastosowanie przepisów art. 16g ust. 10 updp byłoby zasadne, gdyby uznać, że przejęcie jest równoznaczne z wniesieniem zorganizowanego przedsiębiorstwa w zamian za udziały przyznane dotychczasowym jej udziałowcom na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Przytoczony wyciąg z obowiązujących od 1 stycznia 2000 r. przepisów art. 16g ust. 9 updp jest właściwym źródłem prawa dla dokonania wyceny dla celów ewidencji rachunkowej przejmowanego majątku na podstawie art. 283 pkt 1 k.h.

Z przepisu art. 16g ust. 9 updp wynika, iż wartość początkową środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych spółki przejmowanej ustala się w wysokości wartości początkowej określonej w jej ewidencji rachunkowej.

Należy zwrócić szczególną uwagę na istotę tego przekazu. Wartość początkowa jest to przecież wartość nabycia ujęta w ewidencji rachunkowej jako podstawa, od której dokonuje się odpisów amortyzacyjnych tychże aktywów trwałych - inaczej mówiąc, tzw. wartość brutto omawianych aktywów. W przytaczanych przepisach k.h. jest mowa o potrzebie wskazania bilansu, na podstawie którego dokona się przejęcia spółki.

W bilansie tym, jak wymaga tego prawo bilansowe (ustawa o rachunkowości), aktywa trwałe ujmuje się w wartości netto, która nie jest wartością początkową, lecz wartością netto aktywów (wartość nabycia pomniejszona o wartość dotychczasowych odpisów amortyzacyjnych).

Ustawodawca jednak chciał tu zapewne wskazać, iż wartość początkowa przejmowanych aktywów ma wynikać nie z wyszacowania ich wartości rynkowych, lecz z ksiąg rachunkowych podmiotu przejmowanego. A podstawą odpisów amortyzacyjnych dla tych środków ma być wartość początkowa aktywów określona w księgach spółki przejmowanej. Tym samym ustawodawca, w ramach sukcesji uniwersalnej, przyznaje prawo do kontynuacji przez spółkę przejmującą dokonywania odliczeń amortyzacyjnych dotychczas stosowanych dla tych aktywów przez spółkę przejmowaną.

* * *

Analiza przepisów dotyczących dwóch tylko problemów - daty łączenia i wyceny przejmowanego majątku - ujawnia złożoność instytucji fuzji i niejednoznaczność obowiązujących regulacji prawnych. Chcąc uniknąć przykrych niespodzianek, takich jak np. brak uprawnień do stosowania amortyzacji podatkowej, plany łączenia spółek należy zacząć od określenia odpowiednich podstaw prawnych i ustalenia właściwych procedur.

Autor jest doradcą podatkowym, prezesem firmy audytorsko-konsultingowej WESSLY sp. z o.o. w Warszawie


 

Wessly Sp. z o.o., ul. Irysowa 24A, 02-660 Warszawa | tel. 22 826 32 78, 22 826 96 12 | fax 22 826 91 65 | e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.